Het oudste Sinterklaasgedicht
Het oudste Sinterklaasgedicht in een adellijk kladboek
Een ruim vierhonderd jaar oud handschrift met gedichten, brieven en andere teksten lag lange tijd vrijwel onbestudeerd in het Gelders Archief. Tot nu. Tussen de kladversies van bruiloftsgedichten, aanbevelingsbrieven en andere gelegenheidsteksten, staan ook twee versies van een Sinterklaasgedicht, vermoedelijk geschreven door de Overijsselse edelman Steven Gerhard van Rhemen. Ze dateren van omstreeks 1640 en het is het oudst bekende Sinterklaasgedicht in het Nederlands.
Varia in familiearchief Van Rhemen
Het familiearchief Van Rhemen is een van de rijkste particuliere archieven in het Gelders Archief. Steven van Rhemen (1565-1644), zijn oudste zoon Steven Gerhard van Rhemen (1615-1676) en zijn kleinzoon Steven Unico van Rhemen (1645-1719), zoon van Steven Gerhard, reisden stad en land af op zoek naar authentieke documenten om genealogische en historische informatie te verkrijgen, terwijl ze bovendien mondeling overgeleverde verhalen optekenden en gedichten en anekdotes noteerden. Op die manier brachten ze een schat aan gegevens samen over de adel in Overijssel en Gelderland en over de wereld waarin zij leefden. Het familiearchief omvat duizenden stukken en beslaat vele tientallen meters plankruimte in de depots aan de Westervoortsedijk in Arnhem, waar het Gelders Archief is gevestigd. De Van Rhemens hadden in de zestiende en eerste helft van de zeventiende eeuw zitting in het stadsbestuur van Deventer. Ondanks pogingen om opgenomen te worden in de ridderschap, slaagde vader Steven daar niet in, al speelde hij wel een belangrijke bestuurlijke rol en was hij jarenlang burgemeester van Deventer. Zoon Steven Gerhard werd, na eerdere mislukte pogingen, in 1654 opgenomen in de Overijsselse ridderschap. Hij behoorde nu zelf tot de kringen die hij, zijn vader en zijn zoon, zo nauwgezet documenteerden.
Onder de handschriften in het archief Van Rhemen bevindt zich de afdeling Varia, waar plaats was voor alles dat vroegere archivarissen moeilijk in een andere categorie wisten onder te brengen. Een van de stukken, met inventarisnummer 129A, wordt kortweg aangeduid als ‘Gedichten’. Het is een papieren handschrift dat uit bijna 250 bladzijden bestaat. Het boekje is omstreeks 1610 in gebruik genomen als album amicorum door Elisabeth van Hanxleden, een adellijke dame uit Duitse streken. Het is een zogenaamd vrouwenalbum, een boek waarin een vrouw van stand inscripties verzamelde van familie en vrienden. Dit type boek was vooral in de Nederlanden en de aangrenzende Duitse gebieden omstreeks 1600 populair. Dit boekje uit het archief Van Rhemen bevat diverse vaak korte inscripties waarvan er heel wat gedateerd zijn in de jaren 1610-1620. Toen moet het terzijde zijn gelegd en werd het niet meer aangevuld door de vrienden en familie van de oorspronkelijke eigenaar. Kort daarna is het verworven door een lid van de familie Van Rhemen, en daarbij mogen we in de eerste plaats denken aan Steven Gerhard. Hij zal geïnteresseerd zijn geweest in het vrouwenalbum vanwege de inscripties die erin stonden. Die boden immers informatie over de familie- en vriendennetwerken in Westfalen en oostelijker streken. Maar omdat het boekje lang niet vol was met de inscripties, is het al snel gebruikt als kladboek om gedichten en allerlei andere teksten te noteren, allemaal in de volkstaal. Zo te zien zijn niet al die teksten door een en dezelfde persoon geschreven, maar een belangrijk deel moet afkomstig zijn van Steven Gerhard. Zowel de datering als de kenmerken van het schrift wijzen daarop. Bovendien is bekend dat hij gedichten in de volkstaal schreef, terwijl zijn vader juist in het Latijn dichtte.
Sinterklaas
Het boekje met inscripties dat in een latere fase een kladboek werd, en toen is volgeschreven tot de laatste bladzijde, is maar nauwelijks onderzocht. Op dit moment valt er niet veel meer over te melden dan dat het vol staat met gelegenheidsteksten: een paar brieven, heel wat bruiloftsgedichten en gedichten die zijn geschreven naar aanleiding van andere gebeurtenissen in de familiesfeer. Een daarvan is een Sinterklaasgedicht, geschreven rond 1640, en daarmee het oudst bekende Sinterklaasgedicht. Voordat het gedicht, waarvan twee verschillende versies genoteerd zijn, uitgebreider aan bod komt, eerst kort iets over de geschiedenis van het Sinterklaasfeest.
Al in de middeleeuwen was het feest van Sint-Nicolaas aanleiding om elkaar geschenken te geven, vooral aan kinderen. En toen al werden die geschenken wel in een schoen gestopt. Het was een katholiek feest met een vaste en belangrijke plaats op de heiligenkalender. Het werd gevierd op 6 december, of op de vooravond daarvan. Vanaf de Reformatie, en vooral vanaf het einde van de zestiende eeuw, toen de Gereformeerde kerk in de Republiek domineerde, was het publiek vieren van heiligendagen niet meer toegestaan, maar het Sinterklaasfeest bleef achter de voordeur populair. Toch werd het in verschillende steden ook wel in het openbaar gevierd, waarbij allerlei lekkernijen verkocht en verdeeld werden, ook al probeerden de autoriteiten dit te verhinderen of in elk geval te beheersen. De meest bekende manifestatie van het feest in de zeventiende eeuw is het schilderij ‘Sint-Nicolaasfeest’ dat Jan Steen tussen 1665 en 1668 maakte en dat te zien is in het Rijksmuseum. Uit diezelfde tijd zijn er ook sporadisch wat gedichten bekend. Een daarvan komt hierna nog ter sprake. Toch is het Sinterklaasfeest zoals we het in onze tijd kennen, een uitvinding van de negentiende eeuw. Allerlei elementen van het feest, zoals zijn komst vanuit Spanje, het vergezeld worden door zwarte knechten en het algemene gebruik om gedichten te schrijven, zijn van relatief recente datum. Des te verrassender was het om in het kladboek van Steven van Rhemen een gedicht tegen te komen dat haast modern aandoet, een gedicht zoals ze ook nu nog geschreven kunnen worden, al is het door de taal meteen duidelijk dat het een zeventiende-eeuws gedicht is.
Sint Nicolaas kwam onverwacht
Ongeveer halverwege het boekje, op een linkerpagina, begint, na een korte aanzet tot een brief, een Sinterklaasgedicht:
Sancte Niclaes onverwacht
Quam hijr rijden oock toe nacht
Hij heefft u all mee bedacht
Heefft u wat in u schoe gebracht
In modern Nederlands staat er: ‘Sint-Nicolaas kwam onverwacht hier naartoe gereden in de nacht. Hij schenkt u iets moois en heeft iets in uw schoen gestopt’. Ook vandaag de dag kan een Sinterklaasgedichtje op die manier beginnen. We zien trouwens meteen ook dat er in de vierde regel eerst iets anders stond, namelijk ‘Hij heefft u heel wel bedacht’. De betekenis verschilt niet zoveel, maar het laat mooi zien hoe de schrijver zocht naar de juiste woorden, precies zoals ook wij nog doen als we zelf een gedicht schrijven, en het niet uitbesteden aan een chatbot.
In de regels die volgen verneemt de lezer iets over het geschenk dat hij krijgt: ‘’t is een gifft van schapevacht’, ofwel: een geschenk dat van wol is gemaakt. Mogen we denken aan een sjaal, handschoenen of een muts? Het is in elk geval een toespeling op het cadeau, zonder dat al helemaal duidelijk is waarover het gaat (al doet de tweede versie vermoeden dat het om handschoenen gaat), precies zoals wij vandaag de dag geregeld doen in onze Sinterklaasgedichten.
In de regels daarna staat dat de ontvanger niet mag klagen want de Sint had nu eenmaal niet meer mogelijkheden dan dit, zo schrijft hij (‘Hij seit u door pen en schacht Hij hadt nu niet meerder macht’). In de laatste vier regels staat nog eens dat je dit geschenk nu maar in dank moet aannemen. Volgend jaar krijg je misschien iets meer of iets minder. Als het niet meer is, dan zal het wel minder zijn (‘Ist dan geen meer so is het min’). Het is nu eenmaal zo dat Sinterklaas bepaalt: ‘So het dan Claes valt in sijn sin’ [Zoals Klaas het in de zin heeft]. Deze ironische afsluiting past heel goed bij een Sinterklaasgedicht en laat zien dat ook in de zeventiende eeuw al gold: wie uitdeelt, bepaalt.
Op vrijersvoeten
Op de rechterbladzijde, naast de zojuist besproken tekst, staat een tweede versie van hetzelfde gedicht. De eerste veertien regels corresponderen met de eerste negen regels in het gedicht dat er links van staat, maar de verschillen zijn niet heel groot. Dat is anders in de vier regels die daarna volgen, en ook hier lijkt er sprake van een ironische toespeling.
Of kost ghij hem so be leesen
Dat hij u versach nae deesen
Met een dilck’ oft smucke deern’
Die ghij hadt van herten geern?
Nadat in de voorafgaande regels is aangegeven dat je maar tevreden moet zijn met het geschenk van wol, gaat het gedicht hier verder met een vraag. Er staat, samengevat: of had je misschien liever gehad dat hij je had bedeeld met een kletskous of een mooie jongedame waar je hart naar verlangt?
Het gedicht krijgt hiermee een wending die suggereert dat de ontvanger van het gedicht op vrijersvoeten is, en misschien wel meer behoefte heeft aan een geliefde dan aan het soort cadeaus dat je doorgaans met Sinterklaas ontvangt. Het is een suggestie die je alleen in een gedicht kunt opnemen als er een vertrouwelijke relatie is tussen de schrijver en schenker (van de eenvoudige gift) en de ontvanger van gedicht en geschenk. Opnieuw: dit roept herkenning op voor wie bekend is met de hedendaagse traditie in tal van families en vriendengroepen die surprises en gedichten blijven maken ook (of juist) als er geen kinderen meer zijn die in Sinterklaas geloven. Juist dan kunnen ze gevoeligheden aan de orde stellen die in het dagelijks leven onbenoemd blijven.
De toespeling op het amoureuze komt ook voor in een ander gedicht dat wel genoemd wordt als oudste Nederlandse Sinterklaasgedicht. Het dateert van 1647 en is geschreven door Johan van Someren, die woonde in Nijmegen en zijn latere echtgenote het hof maakte in een gedicht dat geschreven is rond het Sinterklaasfeest. Van Someren schrijft dat hij zijn schoen bij haar zou willen zetten, maar niet alleen zijn schoen ‘Maer ziel en lichaem beyd te samen’. Hij laat haar weten dat hij met lichaam en ziel verliefd op haar is. Hij gebruikt een gedicht dat op een Sinterklaasgedicht lijkt als boodschap om haar zijn liefde te verklaren. Vermoedelijk kwam dit wel vaker voor in samenhang met het Sinterklaasfeest. Toch is zijn gedicht geen Sinterklaasgedicht zoals wij dat tegenwoordig kennen, en in zijn woorden herkennen wij dan ook in de eerste plaats de liefdesboodschap. Het gedicht dat Johan van Someren schreef in 1647 verwijst naar het Sinterklaasfeest maar is geen Sinterklaasgedicht. Het gedicht dat Steven Gerhard van Rhemen een paar jaar eerder schreef, is dat wel. Het gedicht voelt bijna 400 jaar later nog vertrouwd aan. Nog steeds schrijven wij rond 5 december gedichten in dezelfde traditie van plagerij, waardering en persoonlijke toespelingen. In elk geval mogen we zijn tekst het oudste Sinterklaasgedicht in het Nederlands noemen. Tot we een ouder voorbeeld tegenkomen.
Transcriptie
Twee versies van een Sinterklaasgedicht in Gedichten, Steven Gerhard van Rhemen (genormaliseerde transcriptie).
Eerste versie
Sancte Niclaes onverwacht
Quam hijr rijden oock toe nacht
Hij heefft u all mee bedacht
Heefft u watt in u schoe gebracht
’t is een gifft van schapevacht
Dath bidd ick houwtse onveracht
Voert daeroover geene klacht
Hij seit u door pen en schacht
Hij hadt nu niet meerder macht
Neempt voor lief deese gifft mijn heer
Opt ander jaer wat mijn of meer
Ist dan geen meer so is het min
So het dan Claes valt in sijn sin
Tweede versie
Sancte Niclaes onverwacht
Quam hijr rijden oock toe nacht
Hij heefft mijn heer al mee bedacht
Heefft hem watt in sijn schoe gebracht
’t is een gifft van schape vacht
Klein in ’t begrijp licht van wracht:
Weerdick wel te sijn belacht
Doch bid ’k houtse onveracht
Voert daeroover geene klacht
Want ick seg door pen en schacht
’t is een gifft nu wel geacht
Die beneempt de felle kracht
Van de winterlijcke macht
Dienstich voor het handt geslach
Of kost ghij hem so be leesen
Dat hij u versach nae deesen
Met een dilck’ oft smucke deern’
Die ghij hadt van herten geern?
Bron: https://neerlandistiek.nl/2026/11/sint-nicolaas-kwam-onverwacht-het-oudste-sinterklaasgedicht-in-een-adellijk-kladboek/
Gedichten. Sancte Niclaes onverwacht [eerste versie]. Arnhem, Gelders Archief, 0908 Familie Van Rhemen; Handschriften. Inv. 11: Varia 129A
Gedichten. Sancte Niclaes onverwacht [tweede versie]. Arnhem, Gelders Archief, 0908 Familie Van Rhemen; Handschriften. Inv. 11: Varia 129A
Gedichten. Sancte Niclaes onverwacht [tweede versie]. Arnhem, Gelders Archief, 0908 Familie Van Rhemen; Handschriften. Inv. 11: Varia 129A
Liefdesgedichten: Sinterklaas als matchmaker
Het sinterklaasfeest wordt al sinds de 15e eeuw gevierd, maar niemand weet precies wanneer het eerste sinterklaasgedicht is geschreven. Wel is bekend dat dergelijke gedichten in de 17e en 18e eeuw vaak romantisch van aard waren, omdat Sint Nicolaas onder andere de beschermheilige was van ongetrouwde vrouwen (en daarnaast ook van kinderen, armen, zeevarenden, kooplieden, etc.). Een van de oudere sinterklaasgedichten dateerde men uit 1647. In dit gedicht doet de Nederduitsche dichter Johan van Someren een huwelijksaanzoek aan zijn geliefde. Hij besluit symbolisch zijn schoen niet bij haar te zetten (ook een eeuwenoude traditie), maar in plaats daarvan zijn hart aan haar te schenken.
“Ist vremt, mijn Engel, dat ick tracht mijn schoen bij u te mogen setten.
… Ick houd mijn schoen en send mijn hert, waarin gij aanbeden wert.”
Sinterklaasgedichten voor kinderen
In de 19e eeuw was het sinterklaasfeest een kinderfeest, en daarmee veranderde de aard van sinterklaasgedichten: ze kregen vaker een opvoedkundige toon. Frits Booy schreef daarover in 2003 in het tijdschrift Literatuur. Hij noemt een gedicht uit 1810, dat vertelt over een jongen die zijn zusje plaagt en als straf geen cadeautje, maar een roe in zijn schoen krijgt.
“Sint Niklaas houdt goede wacht,
Wie zijn kinderpligt betracht,
Of verwaarloost: stoute blaagen
Kunnen nimmer hem behaagen;
Dezen brengt hij, in den schoê,
Niets dan slechts een' berken roê.”
Van kindergedichten tot gedichten voor iedereen
Hoewel het pas in de 20e eeuw gebruikelijk werd om vanuit het perspectief van de Sint aan de ontvanger te schrijven, bestaat er een bijzonder voorbeeld uit 1869. In de Groninger Archieven is een sinterklaasgedicht gevonden, gericht aan de overgrootmoeder van de familie Geertsema. Hierin blikt de Sint liefdevol terug op hoe hij haar al meer dan 80 jaar geleden voor het eerst iets lekkers bracht—aandoenlijk en vol nostalgie.
““T is meer dan tachtig jaar geleden
sinds ik U ’t eerste lekkers bragt.
’T wicht van toen, d’oude vrouw van heden
groot is ’t verschil.”
Rond 1880 werden sinterklaasgedichten steeds populairder, vooral als leuke manier om cadeaus te beschrijven. Sinterklaas was in die tijd alleen maar een feest voor kinderen tot 12 jaar. Vanaf de 20e eeuw veranderde dat. Volwassenen begonnen steeds vaker mee te doen aan het feest, en het karakter van de gedichten veranderde mee. In de jaren 30 werden ze minder streng en opvoedkundig, en juist luchtiger en grappiger. Volwassenen schreven nu gedichten voor elkaar en kinderen maakten rijmpjes voor hun ouders.
Sinterklaasgedichten in tijden van oorlog
In 1914 brak de Eerste Wereldoorlog uit en de vier daaropvolgende jaren werden gekenmerkt door een uitzichtloze strijd. Hoewel Nederland neutraal bleef, ging het oorlogsgeweld aan Sinterklaas niet onopgemerkt voorbij. Zo publiceerde het Zaanse nieuwsblad De Orkaan een oproep van Sinterklaas voor vrede, afkomstig uit het Gemeentearchief Zaanstad.
“Toch zou ’t mij gelukkig stemmen,
Als ‘k op mijne verre tocht,
Overal, waar nog de menschen Vechten,
vrede brengen mocht"
Ook tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Sinterklaas in Nederland gevierd, al waren landelijke intochten om begrijpelijke redenen niet mogelijk. In een tijd van schaarste waren cadeaus vaak bescheiden, maar dat weerhield mensen er niet van om volop gedichten te schrijven. Historica Hinke Piersma deed in 2008 een oproep naar sinterklaasgedichten uit deze periode. Uit haar onderzoek bleek dat deze gedichten vaak een subtiele vorm van binnenshuis verzet waren.
“Gisteren ben ik aangekomen
met mijn schimmel en piet
en de maan schijnt door de boomen
hier in bezet gebied
maar hier geen marsepein en koeken
enkel alleen wildgeraas”
Vanaf 1945 werd het gebruikelijk dat alle gedichten nu vanuit ‘De Sint’ kwamen. Hierin werd vaak met een knipoog kritiek geleverd of een grappige eigenschap van de ontvanger uitgelicht. Dit gaf het feest een speelse draai en maakte het ook voor volwassenen nog leuker.